جام جهاننماي كوچك
سناء شايان
تكليف مشخص نبود؛ زور كه نبود. به گيرنده چه ربطي داشت كه برايش نامه يا بسته فرستادهاند؟
براي همين خيلي وقتها گيرنده ميزد زيرش و ميگفت: «نه نامه را ميخواهم، نه پولش را ميدهم!» در ضمن هيچ تعرفهاي براي حمل بستهها نبود. گيرنده هاج و واج ميماند كه چه كند؟ تا اينكه مؤسسهها به ستوه آمدند. اول پاريسيها كاغذهايي اختراع كردند كه رويش نوشته بود «كرايه پرداخت شده است» بعد انگليسيها «كاغذ نامه» را ابداع كردند كه فرستنده براي خريد هركدام از اينها بايد دست به جيب ميشد و هزينهي پستي را، قبل از ارسال ميداد.
سپس تمبرها آمدند و ماجراها آفريدند.
تولد كوچكترين اوراق بهادار
سناء شايان
در شمارهي قبل گفتيم كه در سال 1840 دولت انگليس هزينههاي پستي را يكنواخت كرد تا مردم بتوانند از نعمت پست بهرهمند شوند. اين ابداعات از ذهن شخصي به نام "رولاند هيل" برآمد كه نظام پستي مفيد و كمخرجي را پايهريزي كرد. رولاند هيل به دنبال آن اقدامات، پاكت و نوارهاي چاپشده را پيشنهاد كرد و براي اجراي اين طرح "ويليام مولردي" را به كمك گرفت تا نشان دهد كه انگلستان قاصدهاي بالداري را به چهارگوشهي جهان ميفرستد. گرچه طرح مولردي مورد توجه اعضاي فرهنگستان واقع شد، توجه مردم جلب برچسبي كوچك شد كه پشت آن آغشته به چسب بود و در حاشيهاش قيد شده بود: "مواظب باشيد كه در هنگام تر كردن پشت اوراق، چسب آن را از بين نبريد"
ولي بيشتر كلكسيونهاي تمبر با تمبرهاي يك پنيای سياه و دو پنسی آبي شروع مي شوند، اين تمبرها به علت سادگي، هرگونه تقلبي را امكانپذير ميساخت.
پيش از تشكيل كنفدراسيون سوئيس، كانتونهاي آن كشور بعد از انگلستان نخستين جایی بودند كه براي پرداخت كرايهي پستي از تمبر چسبان استفاده ميكردند. زوريخ اولين تمبرهاي خود را در مارس 1834 منتشر ساخت. در اكتبر همان سال ژنو هم دست به كار شد و با انتشار تمبر قمسمتشونده (نصفهتمبر) كنجكاوي و شگفتي بسیاری را برانگيخت.
در سال 1845، كانتونبال (سوئيس) تمبري جذاب و زيبا از تصوير كريستوفكلمب طراحي كرد.
اولين مستعمرهي انگلستان كه به فكر تمبر افتاد، جزيرهي موريس بود كه در 1847 رسما تمبردار شد. ناخداي يك كشتي بخار هم كه مرسولات را در طول جزاير ترينتيه جابهجا میکرد، تمبري چاپ كرد و در این میان ايالات متحدهي آمريكا داراي تمبر رسمي شد. در طي پانزده سال بعد، اغلب دولتهاي بزرگ اروپا و آمريكا و همچنين متصرفاتشان به اين نهضت پيوستند. در ايران هم تمبر از سال 1247 و در دورهي قاجار بهوجود آمد. تمبرهاي ايراني به سه دورهي قاجار (1247 تا1304)، پهلوي (رضاخان 1304-1318 و محمدرضا 1318-1357) و جمهوري اسلامي (از سال 1358 به بعد) تقسيم ميشوند.
در طول ده سال اول، تمبر فقط بهعنوان هزينهي پستي بهكار ميرفت و مردم هيچگونه ذوق و شوقي به جمعآوري آن نداشتند. در دههي دوم به تعداد كشورهايي كه به نشر تمبر ميپرداختند، اضافه شد و دگرگونيهاي فراواني در كاربردهاي تمبر بهوجود آمد.
سفير كوچك
اميد بينا
تمبر علاوهبر پرداخت كرايهي پستي، دو كاربرد ديگر هم دارد: سنديت تاريخي و ارزش آن از نظر جمعآوري و تهيهی كلكسيون.
تمبر با زبان تصوير حرف ميزند؛ صريح و ساده! زبان تصوير نيازي به مترجم ندارد. فاصلههاي ايجادشده را پر ميكند و مردم را با هم متحد ميسازد. از اين رو ميتواند وسيلهي ارتباط بين مردم جهان باشد و بهآساني اطلاعات را انتشار دهد. شايد به همين علت است كه مؤسسات براي خود تمبر اختصاصي طراحي ميكنند تا به وسيلهي اين سفير كوچك كه در همهي جهان ميچرخد، پيامشان را به گوش همه برسانند.
نمونهاش هم تمبر دستيابي به فنآوري صلحآميز هستهاي است كه رئيسجمهور محترم، دو سال پيش، از آن پردهبرداري کرد تا سفيري باشد براي رساندن فرياد عدالتخواهي مردم ايران در استفادهي صلحآميز از فنآوري هستهاي.
تمبر پستي علاوهبر وظيفهي اطلاعرسانياش، ميتواند سفير فرهنگي ممالك و كشورها باشد و فرهنگ، زيبايي و قدرت آفرينش انسانها را به نمايش بگذارد. تمبرها ميتوانند يادبود حادثهاي باشند؛ مثل تمبرهاي يادبود سازمانهاي بينالمللي. ميتوانند، مسائل و مشكلات عمومي را هدف بگيرند و مردم را ترغيب به كارهايي كنند مثل حفظ اصالت ملي و ميراث فرهنگي، حمايت از محيط زيست و حمايت از آذوقه و خواربار، و در تعالي اذهان عمومي راهگشا باشند.
اين ريزهميزهها ميتوانند بزرگان و مشاهير گذشته را به امروزيها بشناسانند و تلنگري باشند براي بيشتر شناختن آدمهايي مثل فردوسي، بيروني، اميركبير، آيتالله مدرس، دهخدا، علامهطباطبايي، استاد مطهري و...
وقتي تمبرها گرانتر شوند، ميتوان پول حاصل از فروششان را به نفع حلال احمر، صليب سرخ، حمايت از كودكان و سالمندان و ساير اقدامات نيكوكارانه خرج كرد و خريدارانشان را به فيض نيكوكاري رساند.
بايد اعتراف كرد كه هيچ قطعهكاغذ ديگري نميتواند مثل تمبر در اين حد تأثيرگذار و شگفتانگيز باشد.
تمبربازي
سیدمهدی نظامالدین
فيلاتلي ريشهي يوناني دارد philophilatelie و تشکیل شده است از دو بخش phil يا philo به معني دوستدار و atelia به معني معاف از پرداخت ماليات. اين واژه را اولينبار شخصي به نام هرپن در سال 1864 بهكار برد.
فيلاتلي به معناي تمبرشناسي، هنرگردآوري تمبرهاي پستي و عرضهی آنها در كلكسيون يا مجموعه، ذوق جمعآوري تمبر و مطالعه و تحقيق دربارهي تمبرهاي پستي است. به تمبربازها هم فيلاتليست ميگويند.
شايد شما هم در كودكي يا همين حالا يك مجموعهي تمبر كوچك براي خود فراهم آورده باشيد. كار سختي نيست. به جرئت ميتوان گفت كه اين كار علاوهبر، برانگيختن ذوق و شوق، يك نوع پسانداز وقت و پول است؛ زیرا هر تمبر در آغاز کاغذی ناچيز است؛ ولي بهتدريج با گذشت زمان و با توجه به وضعيت سطح تقاضا و ميزان علاقهي كلكسيونرهاي بينالمللي، قيمت آن رو به افزايش ميگذارد. مثلا چهکسی فكرش را ميكرد كه تمبرهاي دورهي قاجار و رضاخان در دنياي امروز ناياب شوند و برايشان بازار سياه بهوجود آيد.
جمعآوري تمبر، فعاليتي است هم انفرداي و هم اجتماعي. بسياري از كلكسيونرها براي شركت در نمايشگاههاي تمبر، برنامهريزيها، حراجها، خريد و فروشها، تجارت و... دور هم جمع ميشوند و كم و كاستيهاي كلكسيون خود را جبران ميكنند.
براي داشتن يك يك كلكسيون ساده پیش از هرچیز نياز به آلبومي داريد که نه خیلی بزرگ باشد و نه خيلي كوچك. آلبومها دو نوعاند: آلبومهاي معموليِ در قطع بزرگ و كوچك كه تمبرها در آن چيده ميشوند و آلبومهاي مصور كه برگههاي مقوايي مخصوصی دارند كه عكس تمبر بر روي آن چاپ شده و در محل عكس طلق مخصوصي چسبانده شده است كه تمبر در زير آن قرار ميگيرد. آلبوم مصور به صورت تك سري و بلوك چهارتايي موجود است.
بعد از آلبوم اگر بخواهيد كمي پيشرفتهتر عمل كنيد، بايد يك كتاب راهنماي تمبر تهيه كنيد. در ايران اين كتاب را هرسال در آخر اسفند، بخش خصوصي با تيراز 1500 عدد چاپ ميکند؛ به همين دليل ناياب است. این کتاب که به صورت تمامرنگی و مصور است، اطلاعات کامل تمبرهای ایران را از آغاز دوران قاجار، شامل موضوع و قیمت و عکس تمبرها دربر دارد. کلیهی کشورهای جهان دارای کتاب راهنمای تمبرند و کتاب راهنمای کل کشورهای جهان نیز همراه با قیمت تمبرها به دلار و ارزهای بینالمللی، هرساله منتشر میشود.
براي اينكه از تماس دستها با تمبر جلوگيري شود، نياز به يك پنس است. ذرهبين هم وقتي كه ديگر خيلي حرفهاي شديد لازم ميشود. در هرصورت از تمبربازي نگذريد. شايد چنددهسال ديگر نوادگانتان از فروش آلبوم تمبر تفنني شما پولدار شدند!
انواع تمبر
محمدجواد ملكوتي
كلا چهار نوع تمبر داريم: جاري، شخصي، يادگاري (يادبود) و تجاري.
تمبر جاری تمبري است كه براي مصارف امور پستي (هزينهی مرسولات پستي) و روزانهی پست بهكار ميرود و با تيراژ بالا چاپ ميشود. تمبر شخصی تمبري است كه از تصاوير هر فرد يا هر شيئي كه سفارشدهنده بخواهد، چاپ ميشود و به همراه يكي از تمبرهاي بهادار پستي قابل الصاق روي مرسولات پستي است. اين تمبر معمولا در 32 قطعه به چاپ ميرسد.
تمبر یادگاری و يادبود هم تمبري است كه از تصاوير شخصيتهاي برجسته (مثل اعضاي سرويس علمي آيندهسازان!) يا اماكن تاريخي تشكیل ميشود و معمولا آن را مجموعهداران تمبر نگهداري ميكنند. اين نوع تمبر برای نخستینبار در ۱۸۸۸ در استرالیا، به مناسبت صدمین سال کشف استرالیا و سپس در ۱۸۹۲ در آرژانتین و در ۱۸۹۳ در ایالات متحدهی آمریکا و در ۱۸۹۷ در انگلستان و بعدها در کشورهای دیگر چاپ و عرضه شد.
تمبر تجاری تمبري است كه برحسب تقاضاي شركتهاي دولتي يا خصوصي و كارخانهها برای تبليغات آن شركت يا مؤسسه چاپ ميشود. اين تمبر با تيراژ حداقل دویست هزار قطعه و به همراه يكي از تمبرهاي بهادار پستي منتشر ميشود.
مراحل چاپ تمبر در ايران
- پيشنهاد چاپ تمبر
چاپ تمبرهاي جاري با توجه به نياز واحدهاي پستي، منحصرا از طرف شركت پست جمهوري اسلامي ايران پيشنهاد ميشود؛ ولي چاپ تمبرهاي يادگاري يا تمبرهايي كه لازم است به مناسبتهاي خاصي انتشار يابد، از سوي دولت، سازمانها و مؤسسات دولتي يا اشخاص حقيقي و حقوقي پيشنهاد ميگردد و شركت پست ملزم است پيشنهادهاي رسیده را بررسي كند و در صورت قابل طرح بودن، همراه با پيشنهادهای خود به شوراي تمبر بفرستد.
- شوراي تمبر
در جلسات شوراي تمبر كه هرهفته تشكيل ميشود، كليهی پيشنهادهای مربوط به چاپ تمبر، مورد بررسي و ارزيابي قرار میگیرد و در صورت تصويب، برای اقدامات بعدي به شركت پست ارجاع داده ميشود.
- تهيهی طرح
بعد از تصويب هر پيشنهاد، طرح مربوط به آن تهيه میشود و پس از تأييد نهايي اعضاي شوراي تمبر، و توشيح وزير، در اختيار شركت پست قرار ميگيرد تا برای چاپ آن اقدامات بعدي بهعمل آيد.
- سفارش
بعد از آمادهشدن طرح، با درنظرگرفتن تيراژ مورد نياز، شركت پست سفارش چاپ آن را به چاپخانهی دولتي ايران ميدهد.
- چاپ تمبر
به محض دريافت سفارش تمبر، در چاپخانهی دولتي اقدام به فيلمبرداري، كپي و چاپ آن ميشود و بعد از چاپ براي توزيع در اختيار شركت پست جمهوري اسلامي ايران قرار ميگيرد.
منبع: ماهنامهي تخصصي و بينالمللي تمبر ايران/ شمارهي 11/ صفحهي 18
| 
